AI-strategie in de zorg: eind 2026 is de deadline

De Nederlandse zorgsector wordt dit jaar vanuit twee richtingen tegelijk onder druk gezet. Enerzijds kondigde Zilveren Kruis aan als eerste grote zorgverzekeraar te verwachten dat zorgaanbieders — huisartsenzorg, wijkverpleging, geestelijke gezondheidszorg (ggz), medisch-specialistisch — uiterlijk eind 2026 een aantoonbare AI-strategie hebben. Anderzijds loopt de deadline voor handhaving van de EU AI Act (de Europese verordening voor kunstmatige intelligentie) op: per 2 augustus 2026 gaat de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) sectoraal toezicht houden. Wie nu nog denkt dat AI in de zorg een intern IT-project is dat volgend jaar wel kan, heeft die twee signalen niet goed gelezen.

Dit artikel legt uit wat zorginstellingen concreet moeten regelen, en waarom de urgentie groter is dan de meeste bestuurders beseffen.

Twee dwingende krachten: verzekeraars én wetgeving

De eis van Zilveren Kruis is opmerkelijk omdat het geen advies is maar een inkoopverwachting. Dat betekent: wie geen AI-strategie heeft, riskeert een minder gunstige contractpositie. En Zilveren Kruis is waarschijnlijk niet de enige verzekeraar die deze lijn trekt: wie de markt volgt, verwacht vergelijkbare signalen van andere grote verzekeraars in de komende kwartalen.

Tegelijkertijd treedt de EU AI Act gefaseerd in werking. Voor zorginstellingen zijn twee momenten cruciaal:

• 2 augustus 2026: artikel 4 treedt volledig in handhaving. Organisaties moeten kunnen aantonen dat medewerkers die met AI-systemen werken, voldoende AI-geletterd zijn. IGJ is aangewezen als sectorale toezichthouder.
• December 2027 / augustus 2028: verplichtingen voor hoog-risico AI-systemen worden van kracht (dit is iets opgeschoven via de Digital Omnibus). Maar de inventarisatie welke systemen hoog-risico zijn, moet nú al plaatsvinden.

Voor de zorg valt veel meer onder ‘hoog-risico’ dan bestuurders doorgaans beseffen: diagnostiek-AI, behandeladvies-AI en systemen voor personeelsbeoordeling vallen in principe onder Bijlage III van de verordening.

De infrastructuurval: 93% loopt vast op legacy IT

Er is een fundamentele spanning in de zorgsector die strategische ambities steeds weer frustreert. Uit het SOTI Healthcare Mobility Report (n=150 Nederlandse IT-beslissers in de zorg) blijkt dat 93% van de respondenten aangeeft dat verouderde systemen de implementatie van nieuwe technologie belemmeren. Bijna zes op de tien werkt met niet-geïntegreerde systemen die geen gegevens uitwisselen.

Dit verklaart een alarmerend gegeven van de Federatie Medisch Specialisten: meer dan 98% van AI-tools die in de zorg worden geïntroduceerd, haalt nooit een structurele implementatie. Ze komen in pilots, verdwijnen na de testfase, en laten gefrustreerde medewerkers achter. Niet omdat de technologie niet deugt, maar omdat de organisatorische en technische randvoorwaarden ontbreken.

Verouderde systemen: 93% van de Nederlandse zorginstellingen ervaart legacy IT als blokkade voor AI-implementatie. Foto: César Badilla Miranda / Unsplash

Het programma ‘Realisatie AI in de zorg’ van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) richt zich op precies dit probleem: €400 miljoen in 2027 en nog eens €400 miljoen in 2028 uit de middelen van de Aanvullende Zorg- en Welzijnsagenda (AZWA) zijn beschikbaar voor zorginstellingen die AI structureel willen implementeren. De eerste focus ligt op spraakgestuurd rapporteren en capaciteitsplanning: twee toepassingen die direct raken aan de kabinetsambitie om de administratietijd vóór 2030 te halveren.

Maar dat geld is niet voor iedereen. Zorginstellingen die er aanspraak op willen maken, moeten aantoonbaar een strategie hebben. Wederom: de AI-strategie is de sleutel.

Wat werkt er al — en waarom daalt het gebruik van diagnostiek-AI?

De huidige AI-adoptie in de Nederlandse zorg laat een genuanceerd beeld zien. Volgens het SOTI Healthcare Mobility Report zijn meest ingezet: medische gegevensverwerking (50% van zorginstellingen), administratieve ondersteuning (50%) en het bijwerken van dossiers (42%). Dat zijn relatief veilige, laaghangend-fruit toepassingen.

Opmerkelijk is de daling in gebruik van diagnostiek-AI: van 48% in 2024 naar 32% in 2025. Hetzelfde geldt voor gepersonaliseerde behandelingen: van 52% naar 31%. Niet omdat de technologie slechter is geworden, maar omdat zorginstellingen na haastige uitrol zonder governance en voldoende training zijn teruggeschrokken. Dat patroon is herkenbaar voor wie de literatuur volgt: snelle adoptie zonder organisatorische inbedding leidt tot desillusie en terugtrekking.

Dat maakt het des te treffender dat een prototype bij Veilig Thuis (een organisatie met beperkte middelen en hoge werkdruk) met een AI-assistent voor administratieve ondersteuning 50% tijdsbesparing realiseerde op administratieve taken. Het verschil zit niet in de technologie, maar in de implementatie-aanpak.

Wat een AI-strategie voor de zorg minimaal moet bevatten

Een AI-strategie is geen visiedocument met mooie woorden over innovatie. Voor zorginstellingen die serieus genomen willen worden door verzekeraars en toezichthouders, moet het minimaal de volgende elementen bevatten:

Een AI-strategie begint bij de professional: wat betekent dit voor mijn dagelijkse werk met patiënten? Foto: Nappy / Unsplash

1. Inventarisatie van bestaande en geplande AI-toepassingen Welke tools worden al gebruikt, ook door individuele medewerkers (shadow AI, ofwel gebruik van AI-tools buiten de officiële IT-kanalen)? Welke vallen mogelijk onder de hoog-risico classificatie van de EU AI Act? Zonder inventarisatie is er geen strategie.

2. Plan voor AI-geletterdheid van medewerkers Artikel 4 van de EU AI Act verplicht organisaties te zorgen voor voldoende AI-geletterdheid bij medewerkers die met AI werken. Dat gaat verder dan een eenmalige workshop. Het betekent: baseline meten, training differentiëren naar rol, bijhouden en bijscholen.

3. Governance en verantwoordelijkheidstructuur Wie is verantwoordelijk voor AI-besluiten? Hoe worden AI-uitkomsten gevalideerd door een professional? Hoe worden incidenten gemeld? IGJ verwacht dat zorginstellingen hier een antwoord op hebben.

4. IT-roadmap voor integratie Zolang AI-tools niet aansluiten op het Elektronisch Patiëntendossier (EPD) of andere kernsystemen, blijven pilots pilots. De strategie moet de infrastructuurkwestie adresseren, ook al is dat oncomfortabel.

5. Koppeling aan zorgkwaliteit en uitkomsten De meest overtuigende AI-strategie koppelt technologie aan meetbare zorguitkomsten: minder administratietijd, kortere doorlooptijden, betere diagnostiekbetrouwbaarheid. Dat maakt het ook voor verzekeraars een concreet gesprek.

"We zien bij zorginstellingen vaak dat de technologie er allang is, maar dat niemand heeft nagedacht over wat er daarna moet gebeuren. Wie traint de medewerkers? Wie bewaakt de kwaliteit van de AI-output? Wie is verantwoordelijk als het misgaat? Een AI-strategie beantwoordt die vragen vóórdat je live gaat — niet erna."

Bram Kreuger, AI-consultant & trainer, MSc AI — AI-Advies & Training

Het demografisch argument: AI is geen keuze meer

Er is een langetermijnargument dat de urgentie van nu in een ander licht plaatst. Als de zorgvraag in Nederland de komende decennia blijft groeien (en dat doet ze), dan zou in 2050 bijna één op de drie werkenden in de zorg moeten werken om de huidige verhouding aan te houden. Dat is demografisch onmogelijk.

AI is dus niet een middel om efficiënter te zijn. Het is een structurele randvoorwaarde voor een houdbaar zorgstelsel. Zorginstellingen die nu investeren in een goede AI-strategie, bouwen aan hun eigen toekomstbestendigheid, niet alleen aan compliance.

Wat nu te doen

De deadline van eind 2026 klinkt comfortabel, maar is dat niet. Een AI-strategie die Zilveren Kruis én IGJ overtuigt, vergt tijd: inventariseren, draagvlak bouwen, governance inrichten, trainingsplannen opstellen. Organisaties die pas in het najaar van 2026 beginnen, halen het niet.

Onze aanbeveling: start in Q3 2026 met de inventarisatiefase, stel een interne trekker aan (Chief Information Security Officer (CISO), Chief Medical Information Officer (CMIO) of een dedicated AI-coördinator), en zorg dat de raad van bestuur dit als strategische prioriteit erkent, niet als IT-project.

We werken met zorginstellingen aan precies dit traject: van baseline-meting tot governance-ontwerp en AI-geletterdheidstraining voor medewerkers op alle niveaus. Neem contact op als u wilt weten waar uw organisatie nu staat.